Bas basylym betinde 13 naýryzda jarııalanǵan akademık Tóregeldi Sharmanovtyń «Qundylyqtar quldyraýy» atty maqalasy túsingen janǵa el ishinde qordalanǵan talaı máseleniń betin ashyp berdi. Sońǵy ýaqytta «Egemen Qazaqstan» gazetinde atalǵan jazba jóninde tushymdy oı-pikirler leginiń de birneshe márte basylǵanyn baıqap júrmiz. Gazette jarııalanǵan memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń ýáli oı-pikirleriniń ortaq arnasy – keıbir qolynda qarjysy nemese qyzmeti bar otandastarymyzdyń shekten shyqqan maqtangershilik, daýryqpalyq, dańǵazalyqqa salynatynyn, «attyǵa erip jaıaýdyń tańy aıyrylypty» degendeı, jaǵymsyz úrdistiń qalyń buqaraǵa da dendeı enip, ýytyn taratyp jatqanyna saıady. Redaksııa bul taqyrypty aldaǵy kezde de qozǵaı beretinin aıta kelip: «Elim deıtin azamattardyń barshasyn halyqtyq qalpymyzǵa, ulttyq bitim-bolmysymyzǵa, órkenıetke umtylǵan óskeleń úrdisterimizge úılespeıtin, janymyzǵa jat minez-qulyqtan arylýdyń joldary jaıynda birlese aqyldasýǵa shaqyramyz», degen eken. Osy oraıda qazaqstandyq ǵylymǵa ólsheýsiz úles qosqan Tóregeldi Sharmanov syndy abyz aqsaqalymyz jazǵandaı, ozyq dáýirde sana mesheýligine ákelip otyrǵan keı is-qımyldarǵa janymyz aýyratyny, ishimiz kúıetini jasyryn emes. О́zi ǵana adaspaı, qoǵamdy da shatastyratynyn, shyrǵalańǵa salatynyn túsinbeıtin mansapqorlyq pen ataqqumarlyqtyń «shyńyna» shyǵyp alǵan jandardy sabasyna túsirip, kóp qarjynyń býynan da qasterli, salmaqty qundylyqtar bar ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek. Sondyqtan, osyndaı ospadarlyqty tyıý jóninde Elbasymyz tapsyrma júktedi.
El gazeti «Egemenniń» egeýli naızasy ótkir ǵoı. Memleket basshysy mańyz berip otyrǵan másele aıasynda qarastyrylýy tıis keleńsiz oqıǵanyń biri Aıagóz óńirinde oryn alǵan bolatyn. «Qundylyqtar quldyraýy» atty maqalany oqyǵanda oıyma oralǵan osy jaıtty baıandasam, bálkim basqalardyń qatelikti qaıtalamaýyna sep bolar. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Aıagóz aýdanynda ultymyzdyń mahabbat dastanyna aınalǵan qos ǵashyq Qozy men Baıannyń kesenesi bar ekenin barsha jurt biledi. Osy memlekettik deńgeıde qorǵalatyn ǵashyqtar kesenesiniń janynda áıgili «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» eposynda atalatyn tarıhı aýyl Tańsyqqa tıip turǵan Tarlaýlyǵa Juman Qojaǵapanov esimdi aýyldasymyzdyń atyn berý jónindegi usynys aıagózdikterdi ábden mezi etken-di. Byltyr 22 mamyrda Tarlaýly aýyldyq okrýgin Qozy Kórpesh-Baıan sulý aýyldyq okrýgi, al Tarlaýly aýylyn Qojaǵapanov aýyly dep ataýǵa usynys bildirgen aýyl turǵyndarynyń shaǵyn «lábbaı toby» jınalys ótkizdi. Ol basqosý elimizdiń «Onomastıka týraly» zańyna kereǵar jaǵdaıda qoldan uıymdastyryldy. 2010 jyly Aıagóz aýdandyq máslıhaty sessııasynyń aýyl atyn J.Qojaǵapanovqa berý týraly usynysyn oblystyq onomastıkalyq komıssııa: «Bir adamǵa kórsetilgen qurmet jetkilikti» degen dáıekpen quptamaǵan edi. Alaıda keıin ol komıssııanyń sheshimi ózgerip ketti. Eriksiz kimniń tize qımylyna shydamady degen saýal boı kóterdi. Bul – kóptegen máselelerdiń ákimshilik baǵynyshtylyq pen táýeldilik jaǵdaıynda qaralatynyn kórsetedi... Jalpy, Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda ákimshilik-aýmaqtyq birlikterge, eldi mekenderge, memleket menshigindegi obektilerge at berý, qaıta ataý, ataýlardyń transkrıpsııasyn naqtylaý men ózgertý, jeke adamnyń esimin berý jóninde onomastıka jumysynyń krıterııleri anyqtalǵany belgili. Atalǵan obektilerdiń atyn ózgertý memleket deńgeıindegi organdardyń quzyretine tıesili. Nysandarǵa beriletin ataýlardy zań talabymen retteýde osy qujat negizgi tetik bolýy kerek edi. Alaıda, «Onomastıka týraly» zań belgilegen basty krıterıı – jeke tulǵanyń sapalyq qasıeti ádeıi nazardan tys qaldyryldy. Krıterııler boıynsha bir ákimshilik-aýmaqtyq birliktiń shegindegi eldi mekenderge, onyń quramdas bólikterine bir ataýdy bir márte berý eskerilgen. Tipti, asa kórnekti memleket, qoǵam, mádenıet, ǵylym qaıratkerleriniń Qazaqstan Respýblıkasynyń aldynda sińirgen eńbegi aýyldyq okrýgke, aýylǵa, kentke jeke adamnyń atyn berýge negiz bola almaıtyny taıǵa tańba basqandaı anyq tujyrymdalǵan. Buǵan qosa olardyń eńbegi halyqaralyq qaýymdastyq aldynda qaı salada erekshe kózge túsip, tanylǵan bolsa, sol sala arqyly baǵalanady. Sonda jańaǵy aýylǵa aty usynylǵan adam kórnekti memleket, qoǵam, ǵylym, mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Respýblıkasy ǵana emes, halyqaralyq qaýymdastyq aldynda da laıyqty baǵasyn alǵan aqtańger tulǵa ma? Joq! Sondyqtan, akademık Tóregeldi Sharmanovtyń maqalasyna ózek bolǵandaı, bul da áldekimderdiń qoldan uıymdastyrǵan ótinishi, astamshyl buıymtaıy, jalǵan at shyǵarýshylyǵy bolyp shyǵady. Sondaı-aq, Tarlaýly aýyldyq okrýginde Qozy Kórpesh-Baıan sulý atty taǵy bir aýyldyń bar ekeni, «Bir ákimshilik-aýmaqtyq birliktiń shegindegi eldi mekenderge bir ataýdy bir márte berý kerek» degen zań talaby eskerilmedi. Tarlaýly aýyly memleket menshigindegi nysan jáne onyń ataýy memleket deńgeıinde sheshiledi. Jınalysta aýylǵa jáne aýyldyq okrýgke jańadan ataýlar berý týraly eki másele talqylanyp, biriktirile daýysqa qoıylýy – halyqty aldap, shatastyrýdyń amaly. Zań talabyn qanaǵattandyrmaıtyn tulǵany áldeqandaı qısynsyz sebeppen tańdaǵan sheshim sútteı uıyǵan aýyl men aýdan turǵyndarynyń arasyna jik salý emes pe?! Osylaısha, Aıagózde zań talabyna qarsy qaıshylyqqa toly sheshimmen qosa rýhanı jetesizdikke de jol berildi. Buǵan alyp kelgen jáıt – dańǵoılyq, astamshylyq. О́ıtkeni... Aýylda Toqtarhan Qojaǵapanovtyń ákesi Juman Qojaǵapanovtyń atynda mádenıet úıi bar. Kóshe bar. Anasy Kóshjannyń atynda meshit bar. Toqtarhannyń ózi aýdannyń qurmetti azamaty atanǵan. Bul qurmetter olqy bolǵandaı Tarlaýlyǵa ákesiniń atyn áperý jónindegi buıymtaıy, onyń jergilikti bılik tarapynan quptalýy kóńildi sarsyltar kóp oıǵa jeteleıdi. Jantaný ǵylymynda: «Adamdyq qasıetke kóleńke túsiretin nadandyq bilimsizdikten, qarańǵylyqtan nár alady. Nadandyq bilimsizdikpen ǵana anyqtalmaıdy. Olardyń ishinde joǵary bilimdi, tipti, arnaıy ǵylymı dárejeli adam da bar. Nadandyq – adamdyq qasıettiń kemel formasy kisiliktiń antıpody» degen anyqtama bar. Shynynda, nadandyq kúni ótken qubylys emes, qazirgi zamannyń qaýipti derti bolyp tur. Bir dosym: «Taldyqorǵan qalasynyń janyndaǵy Muqyr aýylynda eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri atanǵan Nurmolda Aldabergenovtiń urpaqtary aýyl atyna talasyp nadandyq kórsetpedi. Keńes ókimeti kezinde Semeı oblysy, Shubartaý aýdanynda uly ǵalym Sh.Ýálıhanovtyń aty berilgen aýylǵa ejelgi «Qosaǵash» ataýy qaıtaryldy. Sonda Tarlaýlyny ózgertýge umtylyp júrgen jannyń ákesi Shoqan men Nurmoldadan asyp týǵan ba?» degen jandy saýalymen tosyldyrǵany esimnen ketpeıdi. Men bul jóninde quzyrly mekemelerge bir top eńbek ardagerleriniń atynan hat ta jazdym. Hatymda Aıagóz aýdanynda «Onomastıka týraly» zań talaby óreskel buzylyp, ataqqumarlyqtyń, daraqylyqtyń, keneýsiz maqtannyń aty ozyp, esesine elimizge eleýli eńbegimen kóringen tulǵalar nazardan tys qalyp jatqanyn atap óttim. Mysaly, Tarlaýly aýylynda 3 mınıstr, 10-ǵa jýyq ǵylym doktory dúnıege kelgen. Medısına salasy boıynsha dúnıe júzine máshhúr eki ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń irgetasyn qalaǵan osy Tarlaýly aýylynyń perzentteri. Al aýylda olardyń esimi berilgen birde-bir kóshe joq. Memleket basshysy byltyr onomastıka qyzmetin odan ári jetildirýge baǵyttalǵan zańǵa qol qoıdy. Zań onomastıka salasy úshin naqty baǵyt-baǵdar bere otyryp, ony qoldaný mehanızmin retteýi tıis bolatyn. Elbasy jer-sý ataýlary men nysandarǵa at berý jaǵdaıyna tarıhı tanym turǵysynda kóńil bóliný qajettiligine jáne jalpaq elge belgisiz adam attary jıi berilip ketkendigine alańdaýshylyq bildirip edi. Jańa qujat jer-sý ataýlaryn ózgertýdegi bylyqtarǵa tosqaýyl bolýy tıis-tin. Aıagóz aýdanynda oryn alǵan ersi jaǵdaıǵa qarap, Prezıdenttiń onomastıka salasyndaǵy keleńsizdikterge alańdaýy ábden oryndy ekenin baıqadyq. Tarlaýly – Qozy Kórpesh pen Baıan sulýdyń múrdeleri jatqan, túrki álemine tanymal kıeli meken. Qos muńlyqtyń esimderimen atalǵan jerge Juman degen beımaǵlum ataý tipti de saı kelmeıdi. Ol bar bolǵany keńshardaǵy MTS-ta basshy, ferma meńgerýshisi bolǵan adam. Eger ondaı adamdardyń bárine jer-sý ataýlaryn berer bolsaq, ulttyq rýhymyz, tarıhı tanym-túsinigimiz qaıda qalmaq? О́mirden qatardaǵy qarapaıym ǵana adam bolyp ótken ákelerine qaltasy qalyń balalary ataý bere berer bolsa, túısigi tereń el bolǵanymyz qaısy?.. Qypshaq aqyny, Altyn Orda dáýiri ádebıetiniń ókili Saıf Saraı: «О́tirik – jaraqat sııaqty, jazylsa da orny qalady», dep jalǵanshyldyqtyń adam mineziniń merez qasıeti, zııandy qubylys ekenin aıtqan. Psıhologtardyń aıtýynsha, ótirik resıpıentterdi shatastyrý maqsatymen naqty bir jaǵdaıda jekeleı nemese áleýmettik artyqshylyqqa ıe bolý nıetinen týyndaıdy. Bul sanattaǵylar maqsatyna jetý úshin ózin-ózi madaqtap, shyndyqty sanaly túrde burmalaıdy. Sóıtip, ótirikshilik sol tulǵanyń sapalyq kórsetkishine aınalady. Áleýmettik-psıhologııalyq turǵyda ótirik – ótirikshiniń ádisi bolsa, psıhopatologııada ol adamdardy aldap shatastyrý prosesinen qanaǵattanarlyq sezimge bólenip, kóńili tolatyn mıfoman-psıhopattyń maqsaty bolyp kórinis beredi. Osy bir merez ádetten saqtandyrýdy azamattyq paryzym dep bilemin. Árıne, qazaq qoǵamynda ákeniń áleýmettik ornyna erekshe basymdylyq beriledi. Ákeni syılaý, qurmetteý – otbasy etıkasynyń ımperatıvti áleýmettik normalary. Kez kelgen jan óz ákesin jaqsy kóredi. Biraq, bul – elimizdiń zańnamasynan attap ketýdi bildirmese kerek. Sondyqtan, áke atyn qurmetteýdiń jón-josyǵyn bezbendeı almaı, kerisinshe arýaqtyń mazasyn ketirip júrýdi olardyń joǵarydaǵydaı jaǵdaılarǵa umtylǵan urpaqtary túsinýi tıis. Ǵasyrdan ǵasyrǵa ozǵan tarıhı ataýdy barymtalaý beıbastaqtyq, oǵan el men jurt barda jol berilmeıdi. Qundylyqtardy quldyratpaý – qolymyzda!
Amangeldi KERIMTAEV, eńbek ardageri.
Shyǵys Qazaqstan oblysy, Aıagóz aýdany.